ასტრონომებმა ჯეიმს ვების კოსმოსური ტელესკოპი იმ მკრთალი სინათლის დასაფიქსირებლად შექმნეს, რომელიც დიდი აფეთქებიდან პირველი მილიარდი წლის განმავლობაში გამოიყოფოდა. ეს ქაოსური ეპოქა იყო, როცა წყალბადისა და ჰელიუმის უზარმაზარი ღრუბლები შეიკრიბა და გალაქტიკების ჯაჭვები წარმოქმნა. ტელესკოპის პირველივე გამოსახულებებში ასტრონომებმა იდუმალი სინათლის ლაქების მთელი წყება დაინახეს.
განსაკუთრებით რთული ასახსნელი აღმოჩნდა ობიექტების ერთი ჯგუფი. ისინი კაშკაშა წითელ სინათლეს ასხივებდნენ, მთელი გალაქტიკასავით ანათებდნენ, მაგრამ მხოლოდ ერთ პიქსელს იკავებდნენ. ასეთი ობიექტები თითქმის ვების თითოეულ გამოსახულებაში ჩანდა. 2023 წელს მკვლევრებმა მათ „პატარა წითელი წერტილები“ უწოდეს. მას შემდეგ ასტრონომები ტელესკოპს მათკენ არაერთხელ მიმართავდნენ და ამ სინათლის პიქსელების შესახებ ახალ ინფორმაციას აგროვებდნენ.
თავდაპირველად მკვლევრებს ეგონათ, რომ წერტილები გალაქტიკებს ჰგავდა. მოგვიანებით დაასკვნეს, რომ ისინი უფრო მეტად სუპერმასიურ შავ ხვრელებს წააგავდა, რომლებიც გალაქტიკების უმეტესობის ცენტრში მდებარეობს. შავი ხვრელები თავად ბნელია, თუმცა მათი ძლიერი გრავიტაცია ახლომდებარე აირსა და მატერიას იწოვს. შედეგად წარმოიქმნება ცხელი, მბრუნავი ნარჩენების რგოლები, რომელთა სინათლეც გარშემო ვარსკვლავებს ფარავს.
2025 წლის გაზაფხულზე ასტრონომთა ორმა ჯგუფმა ერთდროულად გამოაცხადა ორი ისეთი პატარა წითელი წერტილის დაკვირვების შედეგები, რომლებიც დანარჩენებისგან განსხვავდებოდა. სინამდვილეში, ისინი მანამდე ნანახ არცერთ ობიექტს არ ჰგავდა.
ჰაიდელბერგში, მაქს პლანკის ასტრონომიის ინსტიტუტის მკვლევარმა და ერთ-ერთი ჯგუფის ხელმძღვანელმა, ანა დე გრაფმა თქვა, რომ სახმელეთო ტელესკოპებით გაკეთებულ მილიონობით დაკვირვებას შორის მსგავსი წყაროები არ უნახავთ.
ასტრონომთა ორივე ჯგუფი ვარაუდობს, რომ ახალი ასტრონომიული ობიექტი აღმოაჩინეს: წყალბადის უცნაური გროვა, რომელიც მილიარდობით მზის სინათლით ანათებს, ხოლო გულში შავ ხვრელს მალავს. მათ მას „შავი ხვრელის ვარსკვლავი“ უწოდეს.
2025 წლის სექტემბერში გამოქვეყნებულ ნაშრომში ასტრონომებმა ეს ანალიზი კიდევ უფრო განავითარეს. მათი თქმით, ვების ტელესკოპი გიგანტური ვარსკვლავების გულში სუპერმასიური შავი ხვრელების დაბადებას აკვირდება. ჰავაის უნივერსიტეტის ასტრონომმა როჰან ნაიდუმ აღნიშნა, რომ ეს ფუნდამენტურად ახალი მოვლენაა.
თუმცა ყველა ამ თამამ ინტერპრეტაციას არ ეთანხმება. მან შემდგომი კვლევების ტალღა გამოიწვია და სინათლის ამ უცნაური წერტილების ბუნების შესახებ მწვავე დებატები განაახლა. მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ასტროფიზიკოსმა ანა-კრისტინა აილერსმა, რომელიც პატარა წითელ წერტილებს სწავლობს, თქვა, რომ ამ სფეროში აზრები მკვეთრად გაიყო.
დღის 10 მთავარი ამბავი ყოველ დილით ელფოსტით: Google-ით ავტომატურად, ტელეფონით ელფოსტის მითითების შემდეგ. გაუქმება ერთი დაწკაპუნებით.
კომენტარები ჯერ არ არის. დაწერე პირველი.
როცა მხოლოდ პატარა ლაქა ჩანს, ძნელია იმის დადგენა, რას უყურებ. მის შესახებ მხოლოდ ფერი და სიკაშკაშე იცი. ასტრონომები თავიდან ამტკიცებდნენ, რომ პატარა წითელი წერტილები კოსმოსურ ჰორიზონტზე მდებარე შორეული გალაქტიკები იყო, ძირითადად მათი სიკაშკაშის გამო. ასეთი კაშკაშა გალაქტიკები უზარმაზარი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ არ არსებობდა ცნობილი მექანიზმი, რომლითაც ისინი სულ რამდენიმე ასეულ მილიონ წელიწადში გაიზრდებოდა. ასტრონომებმა მათ „სამყაროს დამანგრევლები“ უწოდეს, რადგან ისინი კოსმოსის ჩამოყალიბების საყოველთაოდ მიღებულ ქრონოლოგიას ეწინააღმდეგებოდა.
შემდეგ ასტრონომებმა მათ უფრო ახლოდან დააკვირდნენ. დე გრაფი ხელმძღვანელობდა კვლევას სახელწოდებით „უცნობი წითელი ობიექტები: კაშკაშა ინფრაწითელი ექსტრაგალაქტიკური კვლევა“ (Rubies), ხოლო ნაიდუ თანახელმძღვანელობდა კვლევას Mirage ან Miracle (MOM). ეს იყო იმ კვლევებს შორის ორი, რომლებმაც ვების ტელესკოპი შორეული ობიექტებისკენ, მათ შორის პატარა წითელი წერტილებისკენ, საათობით მიმართეს. მკვლევრებმა ზუსტად აღრიცხეს, სინათლის რომელი ფერები მოდიოდა თითოეული წერტილიდან და რამდენად კაშკაშა იყო ისინი. ფერების ეს დეტალური განაწილება, რომელსაც სპექტრი ეწოდება, ასტრონომებს საწყის დაკვირვებებზე ბევრად მეტს ეუბნებოდა. სხვადასხვა ატომი სინათლეს ოდნავ განსხვავებულ ფერებში ასხივებს, ამიტომ სპექტრი ობიექტის ნაწილაკების ქცევაზე მიანიშნებდა.
პატარა წითელი წერტილების სპექტრში მთავარი აღმოჩენა ის იყო, რომ წყალბადის ფერები რამდენიმე ტალღურ დიაპაზონში იყო გაწელილი. ჩვეულებრივ, ასეთი ეფექტი იმას ნიშნავს, რომ შავ ხვრელს უშუალოდ აკვირდებიან. შავი ხვრელები წყალბადის ღრუბლებს სწრაფად ატრიალებს, ხოლო ღრუბლები მოძრაობის სიჩქარის მიხედვით ოდნავ განსხვავებულ ფერებს ასხივებს. შედეგად, წყალბადის ერთი ფერის ნაცვლად, ფერთა დიაპაზონი ჩნდება, რომელსაც ფართო ხაზი ეწოდება. რაც უფრო ფართოა ეს დიაპაზონი, მით უფრო სწრაფად მოძრაობენ წყალბადის ღრუბლები და მით უფრო მასიურია შავი ხვრელი.
ბევრმა ასტრონომმა დაასკვნა, რომ სამყაროში დიდი შავი ხვრელებია მიმოფანტული და ისინი მასპინძელ გალაქტიკებში ვარსკვლავების სინათლეს ფარავს. მათი აზრით, პატარა წითელი წერტილები წითლად მტვრის გამო ჩანდა. მტვერი აირზე გაცილებით რთული ნაწილაკებისგან შედგება და ლურჯ სინათლეს ბლოკავს.
თუმცა ეს ობიექტები მაინც უცნაურად გამოიყურებოდა. სუპერმასიური შავი ხვრელების უმეტესობა ციმციმებს, როცა გარშემო არსებულ აირის ნაკადებს შთანთქავს. ისინი ასევე ძლიერ რენტგენულ სხივებს ასხივებს. პატარა წითელი წერტილების უმეტესობა არც ციმციმებდა და არც ამგვარ სხივებს ასხივებდა.
ეს ასტრონომებს დიდად არ აწუხებდა. ისინი ადრეული სამყაროს ქაოსურ პერიოდში გარკვეულ უცნაურობებს ელოდნენ. ამასთან, შავი ხვრელები კოსმოლოგიურ თეორიებს მაინც არ ეწინააღმდეგებოდა.
2025 წლის გაზაფხულზე დე გრაფისა და ნაიდუს ჯგუფებმა მანამდე ნანახ ორ ყველაზე უცნაურ წერტილზე დაკვირვების შედეგები წარადგინეს.
ამ წერტილებს განსაკუთრებულს მათი სიწითლე ხდიდა. ვებმა მათი სპექტრის უფრო ლურჯ დიაპაზონებში სინათლე თითქმის ვერ დააფიქსირა. წითლის გარკვეულ დიაპაზონში კი სინათლე უეცრად მკვეთრად გაძლიერდა. ამ მახასიათებელს ბალმერის წყვეტა ეწოდება. ის ცხელი წყალბადის აირის ბურთის დაკვირვებისას გვხვდება, ჩვეულებრივ, ვარსკვლავებისა თუ გალაქტიკების შემთხვევაში. ვარსკვლავები მრავალი ვარსკვლავისგან შედგება. ვარსკვლავის გულში ბირთვული სინთეზი სითბოსა და სინათლეს წარმოქმნის, რომლებიც ნელ-ნელა ზედაპირს აღწევს. იქ წყალბადის ატომები შეიძლება ისე აღიგზნოს, რომ ლურჯ სინათლეს ბლოკავდეს, წითელს კი ატარებდეს. შედეგად ჩნდება კუზისებრი სპექტრი, რომელიც ვარსკვლავის ზედაპირის საერთო ტემპერატურას აჩვენებს.
თუმცა ახალი პატარა წითელი წერტილები ნამდვილი ვარსკვლავები ვერ იქნებოდა, რადგან ზედმეტად კაშკაშა იყო. ისინი შავ ხვრელებსაც არ ჰგავდა. შავი ხვრელების გარშემო სხვადასხვა ტემპერატურის რგოლისებრი სტრუქტურებია. ჩვეულებრივ, ისინი ბალმერის წყვეტას ან წითელ, კუზისებრ მრუდს არ წარმოქმნის, რომელიც დაახლოებით 5 000 კელვინზე თანაბრად გავარვარებული ვარსკვლავის ზედაპირს ახასიათებს.
ნაიდუმ და დე გრაფმა დაასკვნეს, რომ მათ ისეთი ობიექტის პირველი ნიმუშები დაინახეს, რომელიც შავი ხვრელის ენერგიულობას ვარსკვლავის გარეგნობასთან აერთიანებს: შავი ხვრელის ვარსკვლავი.
გარედან ეს ობიექტი წყალბადის აირის უზარმაზარ გროვად გამოჩნდებოდა. მზის ნაცვლად ასეთი ვარსკვლავი რომ გვქონოდა, ის პლუტონის ორბიტაზე თორმეტჯერ უფრო შორს გავრცელდებოდა. კიდეებთან ვარსკვლავი არასტაბილურად ადუღდებოდა, გარე ფენებს მოიშორებდა და მასას აფეთქებით გამოტყორცნიდა. დე გრაფმა თქვა, რომ ეს ძალიან არეული სისტემა იქნებოდა, სადაც მატერია გამოიტყორცნებოდა და უკან ჩავარდებოდა. მისი თქმით, ასეთ ობიექტთან მიახლოება არ ისურვებდა.
ცენტრში, გარე სამყაროსთვის უხილავად, ვარსკვლავს შავი ხვრელი ენერგიით მოამარაგებდა. შავი ხვრელი გარშემო აირს მიიზიდავდა, ძლიერ გააცხელებდა და სინათლესა და ენერგიას გარეთ მიმართავდა. ეს წყალბადის გარე ფენებს შიგნით ჩაქცევისგან დაიცავდა. ამგვარად, შავი ხვრელი ვარსკვლავის „ძრავა“ გახდებოდა, ისევე როგორც ჩვენი მზის ბირთვს ბირთვული სინთეზი კვებავს. შავი ხვრელის გარშემო მბრუნავი მატერია სინათლის სხვადასხვა ფერს ასხივებდა, რომელიც ნელ-ნელა ზედაპირს მიაღწევდა.
ზოგი ვარსკვლავის მსგავსად, ზედაპირთან არსებული წყალბადი ლურჯ სინათლეს შეაჩერებდა, წითელს კი გაატარებდა. დე გრაფისა და ნაიდუს თეორიის მიხედვით, შედეგი აირისებრი ზედაპირი იქნებოდა, რომელიც ღიად ხილული შავი ხვრელივით კაშკაშად ანათებდა, თუმცა 5 000 კელვინზე გახურებული ვარსკვლავისთვის დამახასიათებელი ბალმერის წყვეტა და გლუვი წითელი კუზი ექნებოდა. აირის „კოკონი“ რენტგენულ სხივებსაც დაბლოკავდა და აირი დიდად არ აციმციმდებოდა. ამით აიხსნებოდა სხვა პატარა წითელ წერტილებთან დაკავშირებული ორი საიდუმლო.
მაგრამ ფართო ხაზებზე რას იტყოდნენ, რომლებიც, სავარაუდოდ, შავი ხვრელის გარშემო სწრაფად მბრუნავ წყალბადს უკავშირდებოდა? ერთმა ჯგუფმა შესაძლო ახსნა წარმოადგინა.
მანჩესტერის უნივერსიტეტის ასტრონომ ვადიმ რუსაკოვის ჩათვლით, ამ ჯგუფის წევრები ყველაზე კარგად შესწავლილი პატარა წითელი წერტილების ფართო ხაზებს აკვირდებოდნენ. ფართო ხაზებს წვეტიანი მთის მწვერვალის ფორმა აქვს. თუმცა რუსაკოვმა და მისმა კოლეგებმა შენიშნეს, რომ ბევრ შემთხვევაში ეს „მთები“ მოსალოდნელზე ოდნავ უფრო დამრეცი იყო, თუ მათი მიზეზი შავი ხვრელის გარშემო სწრაფად მოძრავი აირი იქნებოდა. ამიტომ მათ ივარაუდეს, რომ წყალბადის ფერების გაფანტვის დიდი ნაწილი მბრუნავი აირის ნაცვლად ელექტრონებისგან სინათლის არეკვლით შეიძლებოდა ყოფილიყო გამოწვეული.
რუსაკოვის თქმით, მკვლევრებმა მონაცემებიდან ელექტრონებით გამოწვეული დაბინდვის ეფექტი ციფრულად ამოიღეს. ამის შემდეგ ფართო ხაზები ისე ფართო აღარ ჩანდა და უფრო მეტად კონკრეტულ მდგომარეობაში მყოფი, ნელა მბრუნავი წყალბადის აირის გარსში გამავალ სინათლეს დაემსგავსა. ეს შავი ხვრელის ვარსკვლავისგან მოსალოდნელ სურათს ჰგავდა. სამმა ჯგუფმა, დე გრაფის, ნაიდუსა და რუსაკოვის ჯგუფებმა, შედეგები 2025 წლის 20 მარტს გამოაქვეყნეს. ზოგმა მკვლევარმა ამ თარიღს „შავი ხვრელის ვარსკვლავის დაბადების დღე“ უწოდა.
შავი ხვრელის ვარსკვლავები შესაძლოა სუპერმასიური შავი ხვრელის განვითარების ახალ ეტაპს წარმოადგენდეს. ჯერ წყალბადის გარსის ცენტრში შავი ხვრელი წარმოიქმნებოდა, მის გარშემო კი ჩვეულებრივი ვარსკვლავებისგან შემდგარი ახალგაზრდა გალაქტიკა გაჩნდებოდა. დროთა განმავლობაში შავი ხვრელი კოკონიდან გზას გაიკაფავდა და წყალბადის აირს მოიშორებდა, ამ პროცესში კი მასას მოიმატებდა.
ნაიდუმ თქვა, რომ ისინი ჩანასახს ხედავენ და ეს შესაძლოა სამყაროს ყველა მასიური შავი ხვრელის დაბადება იყოს.
შავი ხვრელის ვარსკვლავების მომხრეები ოკამის სამართებელს იშველიებენ. მათი აზრით, ეს თეორია ორი პატარა წითელი წერტილის, შესაძლოა კი ზოგადად ამგვარი წერტილების, ყველაზე მარტივ ახსნას იძლევა. თუმცა სიმარტივე სუბიექტური ცნებაა და ასტრონომები უკვე ერთი წელია, რაც სინამდვილეში მომხდარზე აქტიურად კამათობენ.
პირველი პატარა წითელი წერტილის აღმოჩენიდან წლების შემდეგაც კი, მათ შესახებ ბევრი რამ გაურკვეველია. კოლბის კოლეჯის ასტროფიზიკოსმა დეილ კოცევსკიმ გაიხსენა, რომ 2026 წლის აპრილში, კოლორადოს შტატის ქალაქ ასპენში გამართულ კონფერენციაზე, მათ შესახებ დისკუსიას უძღვებოდა. მან საუბარი მცირე რაოდენობის ლურჯი სინათლის შესახებ, მისი აზრით, უდავო მოსაზრების შეხსენებით დაიწყო. კოცევსკის თქმით, ჯგუფში კამათი ატყდა და პირველი პუნქტის განხილვასაც ვერ გასცდნენ.
ბევრი ასტრონომი კვლავ ამტკიცებს, რომ პატარა წითელი წერტილები ჩვეულებრივი შავი ხვრელებია, მათ შორის ეს ახალი წყვილიც. კემბრიჯის უნივერსიტეტის რობერტო მაიოლინომ თქვა, რომ მონაცემები ძალიან დამაჯერებელია, თუმცა ინტერპრეტაციას უფრო სკეპტიკურად უყურებს.
მაიოლინო შავი ხვრელის ვარსკვლავების სასარგებლოდ მოყვანილ თითოეულ არგუმენტს სწრაფად პასუხობს. რატომ არ ციმციმებს ისინი? ადრეულ სამყაროში შავი ხვრელების საკვები შესაძლოა უფრო სტაბილურად მიეწოდებოდა და ისინი უფრო მოწესრიგებულად იკვებებოდნენ. რატომ არ ჩანს რენტგენული სხივები? ჩვეულებრივი გალაქტიკური შავი ხვრელების გარშემო აირისა და მტვრის სქელი რგოლია, რომელსაც სხივების უმეტესობის დაბლოკვა შეუძლია. მაიოლინოს არ მიაჩნია, რომ პატარა წითელი წერტილები ჩვეულებრივი სუპერმასიური შავი ხვრელებისგან განსხვავდება.
მაიოლინოს თქმით, ახალი ობიექტების სიწითლე თვალშისაცემია. ის ეთანხმება, რომ შავ ხვრელსა და ჩვენ შორის დიდი რაოდენობით აირი უნდა იყოს. თუმცა ეს აირი შეიძლება რგოლის სახით არსებობდეს ან ფაფუკ ღრუბლებად, რომლებიც შავი ხვრელის ცის ნაწილებს ფარავს, და არა შავი ხვრელის ვარსკვლავის გარშემო არსებული გარსის სახით. მაიოლინო ასევე ეთანხმება, რომ ელექტრონების მიერ სინათლის გაბნევა ზოგიერთი პატარა წითელი წერტილის სპექტრში ხაზების გაფართოებას, სავარაუდოდ, იწვევს. თუმცა მისი თქმით, ელექტრონების გაბნევა სუპერმასიური შავი ხვრელების წყალბადის ხაზებსაც შლის.
მაიოლინო და მისი კოლეგა, კალიფორნიის უნივერსიტეტის სანტა-კრუსის კამპუსის პიერო მადაუ, ამტკიცებენ, რომ წერტილების სიწითლეს ძირითადად მათ მიმართ დაკვირვების კუთხე განაპირობებს. ყველაზე წითელ წერტილებს გვერდიდან ვხედავთ და მათი აირის რგოლები ხედვას გვიბლოკავს. ვები ზოგიერთ „პატარა ლურჯ წერტილსაც“ ხედავს. მაიოლინოსა და მადაუს აზრით, შესაძლოა, ეს იგივე ღია შავი ხვრელები იყოს, რომლებსაც ზემოდან ვუყურებთ.
კომენტარი (0)
გაგვიზიარე შენი აზრი.
კომენტარები ავტომატურად მოწმდება.
აზრის გასაზიარებლად შექმენი ანგარიში ან შედი.
ან
დღის 10 მთავარი ამბავი ყოველ დილით ელფოსტით: Google-ით ავტომატურად, ტელეფონით ელფოსტის მითითების შემდეგ. გაუქმება ერთი დაწკაპუნებით.
კომენტარები ჯერ არ არის. დაწერე პირველი.