როცა SpaceX უკრაინაში Starshield-ის მუშაობას ზღუდავს, ექსპერტები აფრთხილებენ, რომ ილონ მასკის ფაქტობრივი მონოპოლია რაკეტების გაშვებისა და სატელიტური ტექნოლოგიების სფეროში გლობალური უსაფრთხოებისთვის დიდ საფრთხეს ქმნის.
გასულ კვირას Starshield-ის, SpaceX-ის Starlink-ის იმ ვერსიის, რომელსაც უკრაინის სამხედრო ძალები იყენებენ, მუშაობა შეიზღუდა. სერვისზე წვდომა შეეზღუდათ იმ ტერმინალებს, რომლებიც გარკვეულ სიჩქარეზე სწრაფად გადაადგილდებოდნენ. უკრაინის არმიის ჩამომგდებებმა, რომლებიც ბომბებით აღჭურვილ რუსულ დრონებს ებრძვიან, მაღალი სიჩქარით გადაადგილებისას მოულოდნელად შეწყვიტეს მუშაობა. ამან რუსეთს ქვეყნის ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურაზე თავდასხმა გაუადვილა. გავრცელებული ცნობით, თავდასხმებს ორი ადამიანი ემსხვერპლა, სულ მცირე 17 კი დაშავდა.
უკრაინის სამხედრო ძალების ცნობით, Starshield-ის სიჩქარის შეზღუდვის შესახებ წინასწარ არავინ გააფრთხილა. უკრაინის პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ კი თქვა, რომ ეს აშშ-ის პირდაპირი გზავნილი იყო, აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპთან დაძაბულობის ზრდის ფონზე. შეზღუდვა მოულოდნელად დაწესდა და შესაძლოა, სამხედრო და ჰუმანიტარული თვალსაზრისით სახიფათო შედეგები გამოეწვია. ამან საზოგადოების მწვავე პროტესტი გამოიწვია, რომელიც ტრამპს უკრაინისთვის მხარდაჭერის უცაბედად შეწყვეტის, ხოლო SpaceX-ის აღმასრულებელ დირექტორ ილონ მასკს ამის ხელშეწყობის გამო აკრიტიკებდა.
ამის შემდეგ მასკი და ტრამპი პასუხისმგებლობას ერთმანეთს არიდებდნენ. თავდაპირველად მასკმა თქვა, რომ SpaceX Starshield-ს არ აკონტროლებს და გადაწყვეტილებებს აშშ-ის სამხედრო ძალები იღებენ. თეთრმა სახლმა კი უარყო, რომ რაიმე ზომა მიიღო. შემდეგ გავრცელდა ცნობები, რომ შენელების ტაქტიკა ტრამპს თავად მასკმა შესთავაზა და ტრამპიც დათანხმდა. მოგვიანებით კიდევ ერთი ცნობა გამოჩნდა, რომლის მიხედვითაც შეზღუდვები მასკმა ერთპიროვნულად დააწესა.
უკრაინელებისთვის პასუხისმგებლობის ერთმანეთზე გადაბრალებას დიდი მნიშვნელობა არ აქვს. ისინი რუსეთის სასტიკი, მიმდინარე შეჭრისგან ქვეყნის დაცვას ცდილობენ. ზელენსკიმ კარგად იცის, რომ ტრამპი განტევების ვაცად იყენებს, რადგან ირანთან არაპოპულარული ომის გამო ნავთობის გაძვირებაში უკრაინის დადანაშაულებას ცდილობს.
თუმცა უკრაინას გარკვეულწილად თავშეკავება მართებს, რადგან თავდაცვისთვის ისეთ ამერიკულ ტექნოლოგიებზეა დამოკიდებული, როგორიცაა Starlink და Starshield. ეს ტექნოლოგიები რუსული თავდასხმების მოგერიებაში ეხმარება. უკრაინაში Starlink-ზე წვდომა მანამდეც განზრახ შეზღუდეს, მათ შორის 2022 წელს, როცა ყირიმში კონტრშეტევის ოპერაციისთვის დაფარვა არ გააფართოეს. თუ მასკი წვდომას მთლიანად შეწყვეტს, უკრაინისთვის შედეგები შეიძლება გამანადგურებელი იყოს.
არჩეული თანამდებობის არმქონე ტექნოლოგიური ოლიგარქის ხელში ასეთი გეოპოლიტიკური ძალაუფლების თავმოყრა კოსმოსური ინდუსტრიის ერთი კომპანიისა და ერთი ადამიანის ხელში კონსოლიდაციის პირდაპირი შედეგია. მასკის კონტროლი უკრაინას ბევრად სცდება. ქვეყნების თავდაცვიდან დაწყებული, NASA-ს ასტრონავტების კოსმოსში გაშვებით დამთავრებული, SpaceX შეუცვლელი გახდა. ეს კი ნიშნავს, რომ მასკი კოსმოსურ ინდუსტრიას აკონტროლებს.
SpaceX-ის ბოლოდროინდელმა აქციების პირველადმა საჯარო შეთავაზებამ ის მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე ძვირადღირებულ კომპანიად აქცია. ბოლო პერიოდში კომპანიის შემოსავლის უმეტესი ნაწილი Starlink-ის მომსახურებიდან მოდიოდა, თუმცა SpaceX სახელი კოსმოსში რაკეტების გაშვებით გაითქვა.
SpaceX-ის Falcon 9 ისტორიაში ყველაზე წარმატებული რაკეტაა. მისი „თანამგზავრული მგზავრობის გაზიარების“ პროგრამა მცირე თანამგზავრების ოპერატორებს საშუალებას აძლევს, ერთი რაკეტა გაიყონ. ამან გაშვების ფასი ისტორიულ მინიმუმამდე შეამცირა. შედეგად, სტარტაპებსა და უნივერსიტეტების კვლევით განყოფილებებს საკუთარი თანამგზავრების გაშვება გაუადვილდათ. კოსმოსურ ინდუსტრიაში ამას შესაძლებლობების ფართო წვდომის ხელშემწყობ ძალად მიიჩნევდნენ.
თუმცა წარმატებას თავისი ფასი ჰქონდა: კოსმოსში წვდომის საკითხში SpaceX ახლა ყველა მნიშვნელოვან ბერკეტს ფლობს.
„პრაქტიკულად, ამჟამად გაშვების სფეროში SpaceX მონოპოლიას ფლობს“, განაცხადა მაქსველის საჰაერო ძალების ბაზაზე არსებული მოწინავე საჰაერო და კოსმოსური კვლევების სკოლის წარმომადგენელმა ვენდი უიტმენ კობმა. „კონკურენტები არიან“, მათ შორის United Launch Alliance, Blue Origin და Rocket Lab, თქვა მან, „მაგრამ სიხშირით, მასშტაბით, მოცულობითა და ფასით SpaceX-ს ახლოსაც ვერავინ უდგება. ფაქტობრივად, ყველაფერი მათ ხელშია“.
ოქსფორდის კოსმოსური ინიციატივის კოსმოსური ეკონომისტი ოღუზ კარასუც დაეთანხმა. მისი თქმით, სამართლებრივი გაგებით SpaceX-ს გაშვების მონოპოლია არ აქვს, მაგრამ პრაქტიკაში ასეა. ეს კი კომპანიას მთელ ინდუსტრიაზე უზარმაზარ გავლენას ანიჭებს.
„რაკეტების გაშვების ინდუსტრია მთლიანი [კოსმოსური] ინდუსტრიის დაახლოებით 8 პროცენტია“, თქვა კარასუმ, „მაგრამ ამ 8 პროცენტის გარეშე დანარჩენი ვერ იარსებებდა“.
SpaceX-ს კომენტარის მოთხოვნაზე პასუხი არ გაუცია. კომპანიას დიდი უპირატესობა აქვს კოსმოსური მომსახურების, მაგალითად, სატელიტური ინტერნეტის მიწოდებაში. Falcon 9-ის რაკეტების იაფად და ეფექტიანად გაშვებით კომპანიამ დედამიწის დაბალ ორბიტაზე Starlink-ის 10 000-ზე მეტი თანამგზავრის ქსელი ააწყო.
„ეს თითქმის ანტიმონოპოლიური საკითხია“, თქვა კალიფორნიის უნივერსიტეტის, ბერკლის თავდაცვის ექსპერტმა ენდრიუ რედიმ. „პრობლემა ისაა, რომ SpaceX-ის რაკეტები Starlink-ის თანამგზავრულ ჯგუფებს უშვებს, რომლებიც თავად SpaceX-ს ეკუთვნის. SpaceX-ს არ აქვს სტიმული, რაკეტები სხვა ქვეყნებისთვის თანამგზავრული ჯგუფების გასაშვებად გამოიყენოს, რადგან ისინი კონკურენტები იქნებიან“.
საინტერესოა, რომ SpaceX-ს რამდენიმე მისიით Amazon Kuiper-ის, ახლა უკვე Leo-ს, თანამგზავრებიც გაუშვია. ეს შეიძლება ანტიმონოპოლიური საჩივრების წინასწარი თავიდან აცილების მცდელობა ყოფილიყო. ან შესაძლოა, SpaceX საკუთარ პოზიციაში იმდენად დარწმუნებულია, რომ კონკურენტის რამდენიმე თანამგზავრის გაშვებით კეთილგანწყობის გამოჩენა ან მეტოქისთვის ძალის დემონსტრირება შეუძლია.
მონოპოლიის უარყოფითი მხარე, სულ მცირე მომხმარებლისთვის, ისაა, რომ საბოლოოდ ფასები იზრდება.
SpaceX გაშვების ფასებს საჯაროდ არ აქვეყნებს. თუმცა უიტმენ კობისა და კარასუს თქმით, მათ გაუგიათ პრეტენზიები, რომ Falcon 9-ის გაშვება ძვირდება, განსაკუთრებით დედამიწის დაბალ ორბიტაზე თანამგზავრების განთავსება. Starlink-ის მომსახურებაც 2020 წელს ბეტა-ვერსიის გაშვების შემდეგ საგრძნობლად გაძვირდა.
კომპანიამ ფასები შეიძლება მრავალი მიზეზით გაზარდოს, ინფლაციიდან დაწყებული, ხარჯების ზრდით დამთავრებული. მაგრამ როდესაც კომპანიას ბაზარზე უზარმაზარი უპირატესობა აქვს და ახლა აქციონერების დაკმაყოფილებაც უწევს, მოგების გასაზრდელად ფასების აწევას ბევრი არაფერი უშლის ხელს.
თუ ეს ბიზნესმოდელი ნაცნობად ჟღერს, იმიტომ, რომ ის სილიკონის ველის ერთ-ერთი საყვარელი და ყველაზე დამაზიანებელი ტაქტიკაა. Uber-მა სრულყო მტაცებლური ფასების დაწესების მეთოდი: ინვესტორების ფულით ფასებს ხელოვნურად ამცირებენ, ბაზარს იპყრობენ და კონკურენტებს განდევნიან. შემდეგ, როცა მონოპოლია მყარად დამკვიდრდება, კომპანია ფასებს ზრდის და პროდუქტის ან მომსახურების ხარისხს ამცირებს, რადგან იცის, რომ მომხმარებლებს სხვა რეალური არჩევანი აღარ აქვთ.
შეიძლება ეს ბუნდოვან პრობლემად ჩანდეს, რომელიც რამდენიმე მაღალტექნოლოგიური საქმიანობისთვის ცხოვრებას ართულებს, მაგრამ ადამიანების ყოველდღიურობაზე დიდად არ აისახება. თუმცა კოსმოსური ინფრასტრუქტურა უკვე ჩვენი ყველაზე მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიების საფუძველშია, სატელიტური კავშირისა და GPS-ის მონაცემების სახით.
„თუ GPS გაითიშება, ბენზინგასამართ სადგურზე საწვავს ვერ იყიდით და ბანკომატიდან ფულს ვერ გამოიტანთ“, თქვა უიტმენ კობმა, „აღარაფერს ვამბობ ფინანსურ ოპერაციებზე ან სასწრაფო დახმარების დროულად საჭირო ადგილზე მისვლაზე“.
კოსმოსურ სფეროს ექსპერტებს რეალურად არ ეშინიათ, რომ ილონ მასკი ჭკუიდან შეიშლება და Starlink-ზე წვდომას მთელ მსოფლიოში შეწყვეტს, ან ისეთ შეჯახებას გამოიწვევს, რომელიც GPS-ს მწყობრიდან გამოიყვანდა. საქმე ისაა, რომ კოსმოსური ინდუსტრია შეუმჩნევლად არის ჩაქსოვილი ყოველდღიური ცხოვრების მრავალ სფეროში. ამიტომ ერთი კომპანიისთვის ან ერთი ადამიანისთვის კოსმოსზე წვდომის კონტროლის მიცემა მას უზარმაზარ ძალაუფლებას ანიჭებს.
„ჩვენი დღევანდელი ეკონომიკური საქმიანობის მთლიანობა კოსმოსურ ტექნოლოგიებს ეფუძნება“, თქვა კარასუმ. „ამხელა კონტროლისა და ძალაუფლების ერთი ადამიანისთვის გადაცემა საზოგადოების მომავლისთვის კარგი არ არის“.
NASA-სა და კოსმოსური ძალების მსგავს დიდ უწყებებსაც ემუქრებათ SpaceX-ზე ზედმეტი დამოკიდებულების რისკი. კომპანიამ გადაწყვიტა, ექსპლუატაციიდან გამოიყვანოს თავისი საიმედო, ძირითადი Falcon 9-ის რაკეტა და, გავრცელებული ინფორმაციით, 2028 წლიდან ახალ მისიებს აღარ მიიღებს. კოსმოსურ ძალებს სამხედრო თანამგზავრების გასაშვებად ვარიანტების მოძებნა უჭირთ. NASA-ს კი შესაძლოა მომავალში ასტრონავტების საერთაშორისო კოსმოსურ სადგურზე გადასაყვანად და უკან დასაბრუნებლად Crew Dragon-ის კაფსულა აღარ ჰქონდეს.
ისტორია გვიჩვენებს, რა საფრთხეს ქმნის გაშვების მხოლოდ ერთი ვარიანტი. 2003 წელს კოსმოსური ხომალდის Columbia-ს კატასტროფის შემდეგ, რომელსაც შვიდი ასტრონავტის სიცოცხლე ემსხვერპლა, მთელი პროგრამა გაუქმდა. 2011-დან 2020 წლამდე აშშ-იდან კოსმოსში ადამიანი აღარ გაუშვიათ.
ამიტომ NASA კვლავ უჭერს მხარს Boeing-ს, რომელიც Starliner-ის კაფსულას გაჭიანურებითა და სირთულეებით ავითარებს. ერთი გამშვები კომპანიის იმედად ყოფნა ნიშნავს, რომ ყველა ძვირადღირებული და ფაქიზი რესურსი ერთ მყიფე კალათაში მოათავსო. ეს მიმდინარე წლის თებერვალში გამოჩნდა, როცა ჩვეულებრივ საიმედო Falcon 9-ში წარმოქმნილმა პრობლემებმა რაკეტის გაშვება დროებით შეაჩერა. გაჩნდა შეშფოთება, რომ NASA-ს Crew-12-ის მისიის კოსმოსურ სადგურზე გაშვება გადაიდებოდა.
ეს დროული შეხსენება იყო, რომ ყველაზე შთამბეჭდავ და საიმედო ტექნოლოგიებსაც შეიძლება ხარვეზი ან შეფერხება ჰქონდეს. ნათელია, რომ Falcon 9 საინჟინრო მიღწევაცაა და გამორჩეულად წარმატებული რაკეტაც. NASA კვლავ აფორმებს კონტრაქტებს მცირე კომპანიებთან, მათ შორის Rocket Lab-სა და Blue Origin-თან. სააგენტო არაერთხელ აღნიშნავდა, რომ სურს, კომერციულ მომსახურებაზე, მაგალითად, ასტრონავტების კოსმოსურ სადგურზე გადაყვანაზე, რამდენიმე მიმწოდებელი ჰყავდეს.
„NASA-ც კი ხვდება, რომ ყველა იმედს ერთ მოთამაშეზე ამყარებს“, თქვა ოქსფორდის კოსმოსური ინიციატივისა და ოქსფორდის უნივერსიტეტის კოსმოსური ბიზნესის ექსპერტმა მიკელე სკატალინიმ. „ბაზარს მეტი კონკურენცია სჭირდება, წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს ბაზარი არ არის“.
ჯერ გასარკვევია, შეძლებს თუ არა რომელიმე ეს კომპანია SpaceX-ს დაეწიოს და მისაღები ფასის ალტერნატივა შესთავაზოს. სხვა კომპანიებს ასევე გაუჭირდებათ SpaceX-ის დონის შენარჩუნება, რადგან მისი მონათესავე კომპანიები ურთიერთშემავსებელ ტექნოლოგიებს ავითარებენ.
„SpaceX-ის მიერ შექმნილი აქტივების ურთიერთშემავსებლობა, ხელოვნური ინტელექტი, ელემენტები და გაშვების შესაძლებლობები, კომპანიის თვითგამაძლიერებელი უპირატესობებია. ჩემი აზრით, არც ერთ სხვა მოთამაშეს ცალ-ცალკე არ გააჩნია ეს ყველაფერი“, თქვა სკატალინიმ.
ამჟამად უკრაინაში Starlink-ზე წვდომა აღდგენილია. ქვეყანა კვლავ ცდილობს, თავი დაიცვას ტექნოლოგიით, რომელსაც საბოლოოდ თავად არ აკონტროლებს. უკრაინაში Starlink-ის გამოყენების წინა შეზღუდვები, შესაძლოა, უფრო შეტევითი შესაძლებლობების შეკავებას ემსახურებოდა. „როგორც ჩანს, ამ ბოლო შემთხვევაში უკრაინის თავდაცვისუნარიანობა დაზარალდა“, თქვა თავდაცვის ექსპერტმა რედიმ. „ამის შემდეგ კი ვხედავთ შემზარავ კადრებს: იწვის საცხოვრებელი კორპუსები და ხალხი შენობებიდან გამოჰყავთ.
„ეს უსაფრთხოების მთავარი გამოწვევაა: არასახელმწიფოებრივი აქტორი გადაწყვეტილებებს ისე იღებს, თითქოს მთავრობა იყოს“.
სკატალინიც დაეთანხმა ამ მოსაზრებას და უკრაინაში განვითარებულ მოვლენებს მსოფლიოსთვის გამოფხიზლების ზარი უწოდა. „ერთი მეწარმე იმაზე მეტ ძალაუფლებას ფლობს, ვიდრე მთავრობები, როცა საქმე სტრატეგიული თავდაცვის შესაძლებლობების გამოყენებას ეხება“, თქვა მან.
სტრესისა და გაურკვევლობის დროს, როცა ცხოვრების ხარჯები მუდმივად იზრდება, სოციალური დაცვის სისტემა დასუსტებულია, ხალხს ხელოვნური ინტელექტის მიერ სამუშაო ადგილების წართმევის ეშინია, ხოლო პოპულიზმი და ექსტრემიზმი მსოფლიოში ძლიერდება, საკუთარ თავზე ფიქრი და საკუთარი ქვეყნის ინტერესების წინ დაყენება ადვილია.
თუმცა კოსმოსი ეროვნულ საზღვრებს არ ემორჩილება და ჩვენი პლანეტის ორბიტაზე მომხდარი ყველას ეხება. სკატალინის თქმით, საფრთხე ისაა, რომ „ერთი კომპანია გაშვების ბაზარზე გაბატონდება და გადაწყვეტს, ვინ გაფრინდება და ვინ არა. რომელ ქვეყანას ექნება კოსმოსზე წვდომა და რომელს არა, რადგან მსოფლიოს ყველა ქვეყანას, განსაკუთრებით კი გლობალური სამხრეთის ქვეყნებს, ამ შესაძლებლობებზე იოლი წვდომა არ ექნებათ“.
მომავლის იმედით, ექსპერტებს სჯეროდათ, რომ უკრაინაში მომხდარი სასტიკი მოვლენებიდან შეიძლება...
კომენტარი (0)
გაგვიზიარე შენი აზრი.
კომენტარები ავტომატურად მოწმდება.
აზრის გასაზიარებლად შექმენი ანგარიში ან შედი.
ან
კომენტარები ჯერ არ არის. დაწერე პირველი.