ინტერნეტის თავისუფლება იკლებს: ცენზურა, ხელოვნური ინტელექტი და ციფრული იზოლაცია

ინტერნეტის თავისუფლება მსოფლიოში კვლავ იკლებს. აშშ-ის ორგანიზაცია Freedom House-ის ახალი ანგარიშის თანახმად, გლობალური მაჩვენებელი ზედიზედ მე-16 წელია შემცირდა. პარასკევს გამოქვეყნებულ კვლევაში „Freedom on the Net 2026“ შესწავლილი 38 ქვეყნიდან 16-ში ვითარება გაუარესდა. ექსპერტებმა გაუმჯობესება მხოლოდ რვა ქვეყანაში დააფიქსირეს.

ყველაზე ცუდ მდგომარეობაში კვლავ ჩინეთი და მიანმარია. ირანში ინტერნეტის თავისუფლება ყველაზე მკვეთრად შეიზღუდა. საპროტესტო გამოსვლების ძალადობრივი ჩახშობისა და სამხედრო დაპირისპირების შემდეგ ხელისუფლებამ ინტერნეტი დაახლოებით 88 დღით გათიშა, რაც მსოფლიო ისტორიაში ინტერნეტის გათიშვის ყველაზე ხანგრძლივი შემთხვევა იყო. ამასთან, ანგარიშის თანახმად, ხელისუფლებამ ქსელი ისე გადააწყო, რომ გლობალურ ინტერნეტზე წვდომა მხოლოდ პრივილეგირებულ ელიტას დარჩა. ფართო საზოგადოებას კი სისტემატურად უზღუდავენ წვდომას.

ანგარიშის ავტორების თქმით, ავტორიტარული რეჟიმები ციფრული იზოლაციის სტრატეგიებს უფრო დახვეწილს ხდიან. რუსეთში პრეზიდენტი ვლადიმერ პუტინი ინტერნეტპროვაიდერებზე კონტროლს აძლიერებს, რათა წვდომა სახელმწიფოს მიერ ნებადართულ პლატფორმებზე შეზღუდოს და VPN-ების გამოყენებას ხელი შეუშალოს. მსგავსი ტენდენცია ყირგიზეთშიც შეინიშნება, სადაც სახელმწიფოს გავლენა საერთაშორისო მონაცემთა მიმოცვლაზე მნიშვნელოვნად გაიზარდა. დიქტატორები მიზანმიმართულად დებენ რესურსს, რათა თავიანთი საზოგადოებები მსოფლიო საინფორმაციო ნაკადს მოსწყვიტონ. ამიტომ აქტივისტებისა და ჟურნალისტებისთვის კვლავ მნიშვნელოვანია ცენზურისადმი მდგრადი ტექნოლოგიები და შეზღუდვების გვერდის ავლის საშუალებები, მათ შორის ანონიმიზაციის ქსელი Tor.

არასამთავრობო ორგანიზაციის კრიტიკით, სახელმწიფო ცენზურასთან ერთად, მსოფლიოში ასაკის გადამოწმების კანონებიც ვრცელდება. არასრულწლოვანთა დაცვის საბაბით ეს კანონები პირად ცხოვრებაში მნიშვნელოვან ჩარევას შესაძლებელს ხდის. 2025 წლის ბოლოს ავსტრალიაში 16 წლამდე ასაკის პირებისთვის სოციალური მედიის გამოყენების მსოფლიოში პირველი აკრძალვის ამოქმედების შემდეგ სხვა ქვეყნებმაც შემოიღეს ან წარადგინეს ასაკობრივი შეზღუდვები.

ანგარიშის ავტორების თქმით, ამ ზომების გატარება ხშირად მოითხოვს ისეთი სენსიტიური მონაცემების დამუშავებას, როგორიცაა სახის გამოსახულებები ან ოფიციალური პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტები. ეს მეთვალყურეობისთვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნის და კიბერუსაფრთხოების მნიშვნელოვან რისკებს წარმოშობს, რასაც მესამე მხარის მომწოდებლების მონაცემთა გაჟონვაც აჩვენებს. თურქეთის მსგავს ქვეყნებში სოციალური მედიის ანგარიშების სახელმწიფო საიდენტიფიკაციო სისტემებთან დაკავშირებაც ემუქრებათ. შედეგად, ოპოზიციონერები და დისიდენტები კიდევ უფრო ადვილად ამოსაცნობები ხდებიან.