ტელესკოპმა „ევკლიდემ“ კოსმოსის 1,7 პეტაბაიტი მონაცემი გამოაქვეყნა

ევროპული კოსმოსური ტელესკოპის, „ევკლიდეს“, პასუხისმგებელმა პირებმა მონაცემთა პირველი ვრცელი ნაკრები გამოაქვეყნეს. მაქს პლანკის საზოგადოებამ, რომლის რამდენიმე ინსტიტუტიც მისიაში მონაწილეობს, განმარტა, რომ ეს არის „ამჟამად და უახლოეს მომავალში ასტრონომებისთვის ხელმისაწვდომი ყველაზე დიდი კოსმოსური გამოსახულებების ნაკრები“. გამოქვეყნებული 1,7 პეტაბაიტი მონაცემი მოიცავს, მათ შორის, ინფორმაციას 900 მილიონი გალაქტიკისა და ძლიერი გრავიტაციული ლინზირების 15 000 კანდიდატის შესახებ, აგრეთვე 160 მილიონზე მეტი წყაროს სპექტრებს. ეს მონაცემები კოსმოსის უდიდესი სამგანზომილებიანი რუკის შექმნის საფუძველიც გახდება. მისი შედგენა ახლა შეიძლება დაიწყოს. რუკა „ბნელი სამყაროს“ მრავალი საიდუმლოს ამოხსნაში დაეხმარება მეცნიერებს.

„ევკლიდე“ 2023 წლის ივლისის დასაწყისში გაუშვეს. მის გულში მაღალი გარჩევადობის ტელესკოპია, რომელსაც ორი კამერა აქვს: ერთი ხილული სინათლის დიაპაზონისთვის, მეორე კი ახლო ინფრაწითელი სპექტრისთვის. მოწყობილობებმა გალაქტიკების მოძრაობა და ფორმები უნდა აღბეჭდონ და მეცნიერებს მათი მანძილის განსაზღვრაში დაეხმარონ. ევროპის კოსმოსური სააგენტო ამ გზით სამყაროს წარსულში ჩახედვასა და ბოლო ათი მილიარდი წლის განმავლობაში მისი განვითარების შესწავლას გეგმავს. ტესტირების ეტაპზე ტელესკოპმა დედამიწაზე უკვე გადმოსცა სრულყოფილი აინშტაინის რგოლის შთამბეჭდავი გამოსახულება. ახლა კი უზარმაზარი მონაცემთა ნაკრებით თავისი ძირითადი მისიის პირველი ნაწილი წარმოადგინა.

ახალ გამოშვებას, სახელად DR1 Foundation-ს, 13 თვის განმავლობაში ჩატარებული დაკვირვებები დაედო საფუძვლად. სრული გამოშვების, DR1-ის, გამოქვეყნება 2027 წლის 16 ივნისისთვისაა დაგეგმილი. ევროპის კოსმოსური სააგენტოს „ევკლიდეს“ პროექტის მეცნიერმა ვალერია პეტორინომ განმარტა, რომ ეს „წინა გამოშვებებთან შედარებით მასშტაბის ახალ დონეზე გადასვლაა“. წინა გამოშვებები დაახლოებით 60 კვადრატულ გრადუსზე მხოლოდ რამდენიმე დღის დაკვირვებას მოიცავდა. პეტორინოს თქმით, „ეს გარღვევის მომტან მეცნიერებას შესაძლებელს ხდის“. მაქს პლანკის საზოგადოებამ დასძინა, რომ მონაცემთა უზარმაზარი მოცულობის დამუშავება მონაწილე გამოთვლით ცენტრებისთვის დიდ გამოწვევას წარმოადგენს. სირთულეს ახალი აპარატურის ამჟამინდელი დეფიციტიც ამძაფრებს. ეს, სავარაუდოდ, ხელოვნური ინტელექტის ბუმით გამოწვეულ მეხსიერების დეფიციტს უკავშირდება.

მონაცემთა ნაკრები უზარმაზარია, თუმცა იმ ცის ფართობის მხოლოდ დაახლოებით 14%-ს მოიცავს, რომლის გადაღებაც „ევკლიდეს“ მთლიანობაში აქვს დაგეგმილი. ამის მიუხედავად, მისია ბნელი სამყაროს შესწავლას იწყებს. მეცნიერები ამ სახელით აღნიშნავენ იმ ნაწილებს, რომლებსაც ვერ ვხედავთ და მხოლოდ ირიბად ვიკვლევთ, მათ შორის ბნელ ენერგიასა და ბნელ მატერიას. მიუნხენის ლუდვიგ-მაქსიმილიანის უნივერსიტეტის წარმომადგენელმა მარტინ კიუმელმა აღნიშნა, რომ „მონაცემებს დაკვირვებით ასტრონომიაში სრულიად ახალი თავის დაწერის პოტენციალი აქვს“. მისი თქმით, ოპტიკურ და ახლო ინფრაწითელ დიაპაზონებში გადაღებული გამოსახულებები, ფოტომეტრულ წითელ წანაცვლებებთან ერთად, მრავალი საინტერესო შედეგის საფუძველი გახდება.