ფრენსის ჰალზენმა ფიზიკის ნობელის პრემია მიიღო

ჰალზენი ბელგიელ-ამერიკელი ნაწილაკების ფიზიკოსი და ვისკონსინ-მედისონის უნივერსიტეტის (University of Wisconsin-Madison) პროფესორია. მან სამხრეთ პოლუსზე IceCube-ის ნეიტრინოების ობსერვატორია შექმნა, რომელიც კოსმოსიდან მოსულ ნეიტრინოებს აფიქსირებს. ობსერვატორია სენსორებით აღჭურვილი ერთი კუბური კილომეტრი ყინულია.

ობსერვატორია მკვლევრებს შორეულ სამყაროში მიმდინარე უკიდურესად ენერგიული პროცესებიდან წარმოქმნილი ნეიტრინოების დაფიქსირების საშუალებას აძლევს. ეს უმცირესი ნაწილაკები წარმოუდგენლად დიდი რაოდენობით და თითქმის სინათლის სიჩქარით სამყაროში მოძრაობენ. თუმცა უკიდურესად მცირე მასისა და ელექტრული მუხტის უქონლობის გამო, ისინი სხვა მატერიასთან თითქმის არ ურთიერთქმედებენ. ამიტომ მათი აღმოჩენა რთულია. მათ ზოგჯერ მოჩვენება-ნაწილაკებსაც უწოდებენ.

მათი დახმარებით მეცნიერებს დიდი აფეთქების შემდგომ პერიოდზე დასკვნების გამოტანა შეუძლიათ. მათ ასევე შეუძლიათ ფართომასშტაბიანი კოსმოსური სტრუქტურების წარმოქმნა შეისწავლონ.

IceCube-ის ექსპერიმენტისთვის მკვლევრებმა ანტარქტიდის ყინულქვეშ 5160 მაღალმგრძნობიარე სენსორი ორ-ნახევარ კილომეტრამდე სიღრმეზე ჩაუშვეს. მათ ერთი კუბური კილომეტრი ყინული უნდა შეისწავლონ და უმცირესი ლურჯი ნათებები აღმოაჩინონ. საუბარია ე.წ. ჩერენკოვის გამოსხივებაზე. სუსტი ნათება მაშინ წარმოიქმნება, როცა ნეიტრინოები ყინულში წყლის მოლეკულებს ეჯახებიან და ნაწილაკთა დაშლის კასკადს იწვევენ.

ნობელის პრემიების გადაცემის 125-ე წელს ერთი განსაკუთრებული სიახლეა. ფონდის ისტორიაში პირველად, ფიზიკის, ქიმიისა და ეკონომიკის დარგების ლაურეატთა სახელებს ქალი გამოაცხადებს. ბელგიაში დაბადებული ელენ მუნსი 2026 წლის დასაწყისში სტოკჰოლმში შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიის (KVA) ახალი გენერალური მდივანი გახდა. აკადემია ამ სამ კატეგორიაში ნობელის პრემიის ლაურეატებს ყოველწლიურად აცხადებს. აკადემიის 1739 წელს დაარსების შემდეგ მუნსი ამ თანამდებობაზე პირველი ქალია.

მედიცინის დარგში ნობელის პრემია ორშაბათს ფუნდამენტური მეცნიერებების მკვლევრებმა, კარლ დაისეროთმა, პეტერ ჰეგემანმა და გეორგ ნაგელმა მიიღეს. ისინი ოპტოგენეტიკის სფეროში აღმოჩენებისთვის დაჯილდოვდნენ.

გასულ წელს ფიზიკის ნობელის პრემია კვანტური ფიზიკის მკვლევრებს, ჯონ კლარკს გაერთიანებული სამეფოდან, მიშელ დევორეს საფრანგეთიდან და ჯონ მარტინისს აშშ-დან გადაეცათ. მათ კვანტური ტექნოლოგიების მომდევნო თაობის განვითარების საფუძველი შექმნეს. მათ შორისაა კვანტური კრიპტოგრაფია, კვანტური კომპიუტერები და კვანტური სენსორები.

1901 წელს პრემიის პირველად გადაცემის შემდეგ ფიზიკის ნობელის პრემია 229 სხვადასხვა ლაურეატმა მიიღო, მათ შორის მხოლოდ ხუთმა ქალმა. ერთმა მეცნიერმა, ამერიკელმა ჯონ ბარდინმა, პრემია ორჯერ მიიღო. პირველი ლაურეატი გერმანელი ფიზიკოსი ვილჰელმ კონრად რენტგენი იყო. მან ჯილდო 1901 წელს მის სახელთან დაკავშირებული რენტგენის სხივების აღმოჩენისთვის მიიღო.