სტუდენტურმა ასამბლეებმა სერბეთის მთავრობა დაამარცხეს

პრეცედენტების საპოვნელად პეტროგრადის საბჭომდე დაბრუნება საჭირო არ არის. ბელგრადის უნივერსიტეტის სერბული პოლიტიკის პროფესორის, ნებოშა ვლადისავლევიჩის თქმით, პირდაპირი დემოკრატიის ასეთი ფორმები ბალკანეთში სტუდენტურ საპროტესტო მოძრაობებში წლების განმავლობაში გამოიყენებოდა.

ვლადისავლევიჩმა თქვა, რომ ამ რეგიონში ასეთი ჰორიზონტალური და ძლიერ დეცენტრალიზებული ორგანიზება ახალი არ არის. სტუდენტები ამგვარად, საჯარო ასამბლეების, ანუ პლენუმების მეშვეობით, დაახლოებით ორი ათწლეულია ორგანიზდებიან. ეს ბელგრადელ სტუდენტებსაც ეხება, ასევე ზაგრების სტუდენტებს ხორვატიაში, სარაევოსა და ტუზლას სტუდენტებს ბოსნია და ჰერცეგოვინაში და სკოპიეს სტუდენტებს ჩრდილოეთ მაკედონიაში.

სერბეთის საპროტესტო მოძრაობის ავანგარდში სტუდენტები 2024 წლის ნოემბრიდან დგანან. მაშინ მმართველი პარტიის მხარდამჭერობაში ეჭვმიტანილები ბელგრადის დრამატული ხელოვნების ფაკულტეტზე სტუდენტებისა და მასწავლებლების მიერ გამართულ მდუმარე აქციას თავს დაესხნენ. სტუდენტებმა შენობა სწრაფად დაიკავეს, რასაც ქვეყნის მასშტაბით უნივერსიტეტების ბლოკადა და სასწავლო პროცესის შეწყვეტა მოჰყვა.

ვლადისავლევიჩის თქმით, პროტესტი ფართოდ გავრცელდა. ყველა სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფაკულტეტი თუ სკოლა რამდენიმე თვის განმავლობაში ბლოკირებული იყო. ამ პერიოდში სტუდენტები ყველა საკითხზე გადაწყვეტილებებს პლენუმებსა და სამუშაო ჯგუფებში იღებდნენ.

წესები მარტივია. ყველა სტუდენტს პლენუმებში მონაწილეობის უფლება აქვს. ქვეყნის მასშტაბით დაკავებულ საუნივერსიტეტო შენობებში სტუდენტები თანატოლებს განსახილველ წინადადებებს წარუდგენენ, ხშირად რამდენიმე სხდომის განმავლობაში. გადაწყვეტილებები ხმათა უმრავლესობით მიიღება.

საერთაშორისო პოლიტიკისა და ეკონომიკის ინსტიტუტის უფროსმა მკვლევარმა ანა იოვიჩ-ლაზიჩმა თქვა, რომ მზარდი სტუდენტური მოძრაობის შიგნით და მის მიღმაც ნდობის ჩამოყალიბებაში პლენუმებს გადამწყვეტი როლი ჰქონდათ.

იოვიჩ-ლაზიჩის თქმით, პოლიტიკურ გარემოში, სადაც პარტიები ხშირად ცალკეულ ლიდერებთან მჭიდროდ ასოცირდება, სტუდენტებმა ორგანიზებისა და გადაწყვეტილებების მიღების განსხვავებული გზა შესთავაზეს. კოლექტიურ გადაწყვეტილებებზე აქცენტმა მონაწილეებს პასუხისმგებლობისა და თანამონაწილეობის განცდა გაუჩინა. ამან მოძრაობას დამკვიდრებული პოლიტიკური პარტიებისგან დამოუკიდებლობის შენარჩუნებაშიც შეუწყო ხელი, რაც ტრადიციული პოლიტიკური აქტორებისადმი ფართო უნდობლობის ფონზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო.

ვლადისავლევიჩის თქმით, სტუდენტურმა მოძრაობამ, რომელიც განზრახ წარმოაჩენდა თავს ლიდერის გარეშე მოქმედ ძალად, თავი დაიცვა მმართველი სერბეთის პროგრესული პარტიის მიერ მკაცრად კონტროლირებულ მედიაში ცილისწამების სამიზნედ ქცევისგან.

ვლადისავლევიჩმა თქვა, რომ ეს უკავშირდება სერბეთში დაახლოებით 10 წლის განმავლობაში არსებულ რეჟიმს. მისი თქმით, ის არა მხოლოდ ავტორიტარული, არამედ პერსონალისტური იყო და მხოლოდ რეპრესიას კი არა, მედიის მანიპულირებასაც ეყრდნობოდა. რეჟიმი ოპოზიციის ცნობილ წარმომადგენლებსა და ხელისუფლების კრიტიკოსებს მიზანში იღებდა, რითაც წინა წლებში ოპოზიციის დასუსტებას წარმატებით ახერხებდა.

ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის სლავური და აღმოსავლეთ ევროპის კვლევების სკოლის პოლიტიკური და კულტურული სოციოლოგიის პროფესორმა ერიკ გორდიმ თქვა, რომ საჯაროდ ცნობილი სახეების არქონამ სტუდენტური მოძრაობის დასუსტება წინამორბედებთან შედარებით გაართულა.

გორდის თქმით, მედიის გარემოში, სადაც ოპოზიციური მოძრაობების დისკრედიტაციის მუდმივი მცდელობაა, ლიდერის გარეშე მოძრაობა უფრო რთული სამიზნეა და მუდმივად იცვლის ფორმას. მოძრაობის დისკრედიტაცია ერთი პიროვნების წინააღმდეგ კამპანიითა და მისი ცილისწამებით შეუძლებელია.

სტუდენტებს არ სურდათ, ტრადიციულ მაუწყებლებს საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბება მინდობოდათ. ამიტომ მათ ფართო საზოგადოებასთან ურთიერთობის საკუთარი გზა შექმნეს: მართავდნენ საჯარო მიტინგებსა და ქვეყნის მასშტაბით ხანგრძლივ ველოტურებს, რათა დიდ ქალაქებს მიღმა მცხოვრებ თემებთან პირდაპირ დაემყარებინათ კავშირი.

სტუდენტებმა სერბეთის მოსახლეობას ადგილობრივი ასამბლეების, ანუ ზბორების, შექმნისკენაც მოუწოდეს, რათა პირდაპირი დემოკრატიის ექსპერიმენტი უნივერსიტეტების ფარგლებს გარეთ გაევრცელებინათ. მარტიდან ქვეყნის მასშტაბით ათობით ასეთი ასამბლეა ჩამოყალიბდა. თუმცა, მათი მოთხოვნები ხანგრძლივი დებატების შედეგად მუშავდებოდა და ადგილობრივი ხელისუფლებისგან დათმობების მიღებაში მცირე წარმატებას მიაღწია.

იოვიჩ-ლაზიჩის თქმით, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ სტუდენტებმა მოთხოვნები უნივერსიტეტებს მიღმა მცხოვრები ადამიანების საზრუნავს დაუკავშირეს. ანგარიშვალდებულებისა და გამართული ინსტიტუტების მოთხოვნამ გაცილებით ფართო საზოგადოებაში გამოძახილი ჰპოვა.

ნოვი-სადის შემთხვევისთვის პასუხისმგებლობის დაკისრების მოთხოვნა ერთ წელზე მეტი ხნის მასობრივი ქუჩის დემონსტრაციების შემდეგაც ვერ დაკმაყოფილდა. ამიტომ სტუდენტურმა მოძრაობამ სახელმწიფოს ძალაუფლების უფრო ტრადიციულ ცენტრებზე გადაიტანა ყურადღება.

მოძრაობამ ვადამდელი არჩევნების მოთხოვნა წამოაყენა. საპარლამენტო კანდიდატების სიის შედგენა კი დახურულ კარს მიღმა დაიწყო, როცა სტუდენტური ასამბლეები კანდიდატებს კენჭს უყრიდნენ და ვეტოს ადებდნენ.

რადელიჩის თქმით, საარჩევნო პოლიტიკაში ჩართვითა და კანდიდატების შერჩევაში სტუდენტური ასამბლეების მონაწილეობით მოძრაობა კოლექტიური მანდატის ოფიციალურ ინსტიტუტებში გადატანას ცდილობდა. მთავარი გამოცდა ახლა ისაა, შეძლებს თუ არა მობილიზაციის საფუძვლად ქცეული დეცენტრალიზებული მიდგომა ანგარიშვალდებულების, კოორდინაციისა და ეფექტიანი მმართველობის უზრუნველყოფას. რადელიჩის აზრით, სტუდენტური მოძრაობის მიერ შერჩეული ადამიანების კვალიფიკაციიდან გამომდინარე, ეს შესაძლებელია.

სტუდენტური სიის ფართო მხარდაჭერაში მნიშვნელოვანი როლი მისმა მინიმალისტურმა პოლიტიკურმა პროგრამამაც შეასრულა.

სტუდენტური ასამბლეების მიერ შემუშავებული 11-პუნქტიანი პროგრამა მიზნობრივ ანტიკორუფციულ ზომებს უფრო ფართო სოციალურ პოლიტიკასთან აერთიანებს. მათ შორისაა ახალგაზრდებისთვის ხელმისაწვდომი საცხოვრებლის უზრუნველყოფა და სოფლის ჯანდაცვაში ინვესტირება.

მხარდამჭერები პროგრამას ქვეყნის სასამართლო სისტემაზე, მედიასა და საჯარო სამსახურზე ათწლეულზე მეტი ხნის ავტორიტარული კონტროლის დასაშლელ გეგმად წარმოაჩენენ. თუმცა, პროგრამა განზრახ ერიდება უფრო რთულ პოლიტიკურ საკითხებს, რომელთა განხილვაც ფართო მოძრაობაში ღრმა უთანხმოებებს გამოავლენდა.

გორდის თქმით, პოლიტიკური სპექტრის ყველა კუთხიდან ხალხთან განზრახ ფართოდ მიმართვამ სტუდენტურ მოძრაობაში რადიკალი მემარცხენეებისა და მემარჯვენე ნაციონალისტების თანაარსებობა განაპირობა.

გორდიმ თქვა, რომ სტუდენტურ მოძრაობაში სულ მცირე სამი განსხვავებული მიმდინარეობაა. ერთი რადიკალ-დემოკრატიული მიმდინარეობა საზოგადოების გარდაქმნას ისახავს მიზნად, რათა ავტორიტარიზმი და კორუფცია აღმოიფხვრას და აღარ დაბრუნდეს. მეორე, პროცედურული დემოკრატიის მომხრე ჯგუფი, კანონის უზენაესობის დამკვიდრებას ცდილობს. თუმცა, მისი თქმით, ამ ჯგუფის აზრით, მათი როლი პოლიტიკური არ არის და მიზანი პოლიტიკური პარტიებისთვის ხელისუფლების გადაბარების პირობების შექმნაა.

გორდიმ დასძინა, რომ მესამე მიმდინარეობას ე.წ. „ნაციონალური ჯგუფი“ წარმოადგენს. მისი წევრები რეგიონში სხვა სახელმწიფოებთან ურთიერთობის საკითხებში უფრო რადიკალურ პოზიციებს იკავებენ, ვიდრე აქამდე იყო მიღებული. მათ არჩევნებში მონაწილეობის მიზნით დროებითი ზავი დადეს, თუმცა ახლა ხელისუფლების ძალაუფლებისა და კონტროლისთვის ბრძოლას აპირებენ.

თემებიალექსანდარ ვუჩიჩიანა იოვიჩ-ლაზიჩიბრანისლავ რადელიჩიერიკ გორდინებოშა ვლადისავლევიჩილონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯისერბეთის პროგრესული პარტიანოვი-სადისერბეთი

გამოქვეყნდა 28 ოქტომბერი, 2026