გაეროს ბირთვული სააგენტო ირანის ობიექტის გამო სულ უფრო შეშფოთებულია

გაეროს ბირთვული სააგენტომ განაცხადა, რომ ირანში მდებარე ბირთვული ობიექტის გამო სულ უფრო შეშფოთებულია, რადგან მას იქ შემოწმების უფლება არ მისცეს.

ირანმა ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (IAEA) აცნობა, რომ ისპაჰანის ქალაქში ურანის გამდიდრების ქარხნის აშენებას გეგმავდა. ეს ისრაელის მიერ ირანის ბირთვულ ობიექტებზე თავდასხმების დაწყებამდე ერთი დღით ადრე მოხდა, გასული წლის ივნისში. იმავე თვის ბოლოს დარტყმებს აშშ-ც შეუერთდა.

სააგენტოს მიერ ნანახ ანგარიშში IAEA-მ აღნიშნა, რომ ობიექტის ზუსტი ადგილმდებარეობა არ იცის და არც ის, შეიცავს თუ არა ის ბირთვულ მასალას.

ბოლო ომის დაწყების შემდეგ ირანმა IAEA-ს ინსპექტორებს ბირთვულ ობიექტებზე წვდომა შეუზღუდა. ამის გამო სააგენტო გამდიდრებული ურანის მარაგის გადამოწმებას ვერ ახერხებს.

2015 წლის ბირთვული შეთანხმებით, ირანი დათანხმდა, გამდიდრებული ურანის მარაგი 300 კგ-მდე, ხოლო გამდიდრების ხარისხი 3,67%-მდე შეეზღუდა. მოგვიანებით მან ორივე ზღვარს გადააჭარბა.

2025 წლის ივნისის დარტყმებამდე ირანს, სავარაუდო შეფასებით, 60%-მდე გამდიდრებული 441 კგ ურანი ჰქონდა დაგროვილი. ეს იარაღისთვის საჭირო ხარისხთან ახლოსაა.

აშშ-ისა და ისრაელის დარტყმებმა ისპაჰანის ბირთვული კომპლექსი ძლიერ დააზიანა, განსაკუთრებით მისი მიწისზედა ნაწილები. მიწისქვეშა ობიექტების მდგომარეობა უცნობია.

IAEA-ს მიაჩნია, რომ ირანის მაღალ დონეზე გამდიდრებული ურანის დიდი ნაწილი სწორედ იქ ინახებოდა.

სააგენტომ ბოლო ანგარიშში განაცხადა: „სააგენტოს არ აქვს ინფორმაცია [ირანის] ბირთვული მასალის შესახებ და არ აქვს წვდომა იმ ობიექტებზე, სადაც მის გადამოწმებას შეძლებდა. ეს ბირთვული იარაღის გავრცელების მხრივ სერიოზულ შეშფოთებას იწვევს... და საკითხის უმოკლეს ვადაში გამოსწორებაა საჭირო“.

ირანმა ისპაჰანის საწვავის გამდიდრების ქარხნის (IFEP) აშენების გეგმა 2025 წლის 12 ივნისს გამოაცხადა. მანამდე ცოტა ხნით ადრე IAEA-მ მიიღო რეზოლუცია, რომლის თანახმად, ირანმა ბირთვული უსაფრთხოების ვალდებულებები ვერ შეასრულა.

ირანი თავდაპირველად დათანხმდა, რომ ინსპექტორებს ობიექტი მოენახულებინათ. თუმცა ისრაელის მიერ მომდევნო დღეს თავდასხმების დაწყების შემდეგ შემოწმება გააუქმეს.

IAEA-მ მსგავსი მოწოდება ირანს თითქმის ერთი წლის წინაც გაუგზავნა. მაშინ სააგენტომ განაცხადა, რომ 13 ბირთვული ობიექტიდან მხოლოდ რამდენიმე შეამოწმა, რომლებიც თავდასხმებს „არ დაუზიანებია“, ხოლო დაზიანებული შვიდი ობიექტიდან არცერთი.

აშშ-მა და ისრაელმა განაცხადეს, რომ ირანის ბირთვულ ობიექტებს მისთვის ბირთვული იარაღის შექმნის ხელის შეშლის მიზნით დაესხნენ თავს. ირანი მუდმივად უარყოფდა, რომ ამის გაკეთებას ცდილობდა. მისი თქმით, ბირთვული პროგრამა მხოლოდ მშვიდობიან, სამოქალაქო მიზნებს ემსახურება.